الزامات ایمنی حریق در صنایع نساجی و پوشاک | استانداردهای پیشگیری و اطفای حریق صنعتی

مقدمه
صنایع نساجی و پوشاک یکی از بزرگ‌ترین و حساس‌ترین شاخه‌های تولیدی در جهان هستند؛ صنایعی که روزانه با حجم عظیمی از الیاف طبیعی نظیر پنبه، پشم و کتان و همچنین الیاف مصنوعی مانند پلی‌استر، نایلون و ویسکوز سروکار دارند. این ترکیب گسترده از مواد قابل‌اشتعال، همراه با ماشین‌آلات پرسرعت، برق صنعتی، مواد شیمیایی تکمیلی و انبارهای بزرگ کالا، محیطی با ریسک بسیار بالا برای بروز آتش‌سوزی ایجاد می‌کند.

طبق گزارش NFPA، کارخانجات نساجی در میان ۱۰ صنعت با بیشترین آمار وقوع حریق قرار دارند. دلایل اصلی این موضوع عبارت‌اند از:
• تجمع الیاف ریز و پرزهای قابل اشتعال
• تولید الکتریسیته ساکن
• استفاده از مواد شیمیایی قابل‌اشتعال در تکمیل و رنگ‌رزی
• سیستم برق صنعتی و ماشین‌آلات دائماً فعال
• انبارهای بزرگ و فشرده پارچه و پوشاک

به دلیل ماهیت سریع‌الاشتعال این مواد، عدم وجود سیستم‌های پیشگیری، اطفا و تهویه مناسب می‌تواند منجر به حادثه‌ای شود که ظرف چند دقیقه کل یک واحد بزرگ را درگیر کند. بنابراین رعایت استانداردهای نوین ایمنی حریق در صنایع نساجی، نه‌تنها یک الزام قانونی بلکه یک ضرورت فنی، اقتصادی و انسانی است.

عوامل اصلی بروز آتش‌سوزی در کارخانجات نساجی

خطرات حریق در مراحل ریسندگی، بافندگی و رنگرزی

در خطوط ریسندگی و بافندگی، نخ‌ها و الیاف به شکل آزاد و سبک در هوا پخش می‌شوند. این ذرات اگر روی سطوح داغ ماشین‌آلات، تابلوهای برق یا موتورهای صنعتی بنشینند، می‌توانند با کوچک‌ترین جرقه، شعله‌ور شوند.
مهم‌ترین ریسک‌ها در این بخش:
• اصطکاک بالا در دستگاه‌ها و گرم‌شدن قطعات
• گیرکردن نخ و افزایش حرارت موضعی
• موتورهای الکتریکی بدون سرویس
• تجمع پرز روی الکتروموتورها و تابلوها
• عدم تخلیه الکتریسیته ساکن

در بخش رنگرزی نیز خطرات متفاوتی وجود دارد؛ زیرا فرایندها بر پایه مواد شیمیایی، حلال‌ها، رنگ‌ها و بخارات قابل اشتعال انجام می‌شود.

مواد شیمیایی قابل اشتعال در بخش چاپ پارچه و تکمیل

در خطوط چاپ و تکمیل معمولاً از مواد زیر استفاده می‌شود:
• حلال‌های آلی (تولوئن، استون، اتیل‌استات)
• رزین‌ها
• رنگ‌دانه‌های صنعتی
• روغن‌ها و قابلیت اشتعال بالا

برخی از این مواد نقطه اشتعال بسیار پایین دارند (۲۵ تا ۳۵ درجه سانتی‌گراد) که یعنی با یک شعله کوچک یا جرقه ساده قابل احتراق هستند.

ریسک انبارهای بزرگ پارچه و پوشاک فشرده‌شده

انبارها معمولا شامل:
• رول‌های بزرگ پارچه
• کارتن‌های فشرده‌شده
• پالت‌های مواد اولیه
• پوشاک بسته‌بندی‌شده

ویژگی خطرناک انبار پارچه:
• تراکم بالا و انتشار سریع آتش
• گسترش دود غلیظ و سمی
• دشواری اطفا به دلیل بسته‌بندی‌ها
• خطر فرو‌ریزش قفسه‌های بزرگ در آتش

این موارد نشان می‌دهد که انبار پارچه یکی از بحرانی‌ترین نقاط کارخانه نساجی از نظر حریق است.

استانداردهای نوین پیشگیری از حریق در واحدهای نساجی

سیستم‌های اعلام و اطفای خودکار مبتنی بر فناوری روز

طبق استانداردهای NFPA 13، NFPA 72 و EN 12845، کارخانجات نساجی باید به سیستم‌های زیر مجهز باشند:
• اسپرینکلرهای اتوماتیک مناسب محیط‌های الیافی
• سیستم‌های کشف دود و حرارت با حساسیت بالا
• سیستم Water Mist برای بخش مواد شیمیایی
• سیستم اطفای اتوماتیک CO₂ یا FM200 برای اتاق‌های برق

سیستم اسپرینکلر اتوماتیک می‌تواند قبل از گسترش آتش، آن را کنترل یا مهار کند و در ۹۰٪ موارد مانع تبدیل آتش کوچک به حادثه بزرگ می‌شود.

الزام تهویه صنعتی برای کاهش تجمع الیاف معلق

پرزها و الیاف پراکنده در هوا یکی از بزرگ‌ترین عوامل آتش‌سوزی محسوب می‌شوند. تهویه صنعتی باید:
• حجم هوای محیط را به‌طور مداوم تعویض کند
• ذرات معلق را فیلتر کند
• روی دستگاه‌ها مکش موضعی نصب شود
• کف‌پوش‌ها و سطوح را از پرز پاک کند

این سیستم‌ها باید براساس استاندارد OSHA و ISO 16890 طراحی شوند.

کنترل رطوبت محیط برای جلوگیری از الکتریسیته ساکن

در محیط‌های خشک، تجمع الکتریسیته ساکن می‌تواند باعث جرقه و آتش‌سوزی شود. رطوبت نسبی مناسب در خطوط تولید:
• ریسندگی: 50–60٪
• بافندگی: 55–65٪
• تکمیل و چاپ: 45–55٪

استفاده از سیستم‌های هوا‌پاش رطوبتی یا مرطوب‌کننده‌های صنعتی هوشمند ضروری است.

استفاده از مواد کندسوز در بخش‌های تولیدی و انباری

استانداردهای EN و NFPA استفاده از مواد نسوز را توصیه می‌کنند:
• پرده‌ها و پوشش‌های نسوز
• کفپوش‌های ضد‌حریق
• رنگ‌های مقاوم در برابر آتش برای سازه‌ها
• پالت‌های ضد‌اشتعال در انبار

این مواد سرعت گسترش آتش را تا ۵۰٪ کاهش می‌دهند.

نقش تجهیزات اطفای دستی در مهار اولیه حریق

جای‌گذاری اصولی کپسول‌ها در بخش‌های پرچگالی الیاف

کپسول‌های آتش‌نشانی باید در فاصله‌های استاندارد قابل دسترس نصب شوند:
• ریسندگی و بافندگی: هر ۲۰ تا ۳۰ متر
• انبار پارچه: نزدیک ورودی‌ها و راهروهای وسط
• اتاق برق: فقط کپسول‌های CO₂
• بخش چاپ پارچه: کپسول پودر و کف

نصب اشتباه کپسول یعنی از دست دادن زمان طلایی ۳۰ تا ۶۰ ثانیه اول حادثه.

بازبینی دوره‌ای و شارژ منظم کپسول‌ها طبق استانداردهای صنعتی

کپسول‌ها باید مطابق استاندارد NFPA 10:
• ماهانه بازدید ظاهری شوند
• سالانه تست کامل شوند
• هر ۵ سال سرویس اساسی شوند

بسیاری از حوادث به دلیل کپسول‌های خالی یا با فشار ناکافی رخ می‌دهد.

انتخاب کپسول مناسب برای مواد الیافی و تجهیزات الکتریکی

کپسول مناسب برای کارخانه نساجی:
• پودر خشک برای الیاف و پارچه
• CO₂ برای تابلو برق
• کف برای مواد شیمیایی قابل اشتعال
• آب‌پاش فشارقوی برای انبارها

استفاده از نوع اشتباه، آتش را بدتر می‌کند.

استفاده از شیلنگ‌های آتش‌نشانی مخصوص محیط‌های صنعتی

شیلنگ‌های مخصوص (Fire Hose Cabinet) باید:
• دارای نازل سه‌حالته باشند
• جنس ضد‌کشش و ضد‌سایش داشته باشند
• در ورودی‌ سالن‌ها نصب شوند

این شیلنگ‌ها در آتش‌سوزی‌های سطح متوسط تا بزرگ نقش حیاتی دارند.

فناوری‌های هوشمند در پایش و پیشگیری از حریق در نساجی

حسگرهای هوشمند برای تشخیص دود و دمای غیرعادی

سیستم‌های جدید مجهز به:
• سنسورهای لیزری تشخیص دود با حساسیت بالا
• سنسورهای حرارتی نقطه‌ای
• تشخیص گازهای ناشی از سوختن مواد شیمیایی

این حسگرها حتی قبل از شعله‌ور شدن مواد، تغییرات خطرناک را ثبت می‌کنند.

سیستم‌های مبتنی بر هوش مصنوعی برای تحلیل ریسک لحظه‌ای

هوش مصنوعی می‌تواند:
• افزایش غیرعادی دمای یک نقطه ماشین‌آلات را پیش‌بینی کند
• رفتار غیرعادی موتورهای الکتریکی را تشخیص دهد
• احتمال آتش‌سوزی را تحلیل و هشدار زودهنگام صادر کند

این سیستم‌ها در سال‌های اخیر وارد کارخانجات مدرن ترکیه، هند، چین و برخی واحدهای ایران شده‌اند.

اتوماسیون خطوط تولید برای کاهش خطای انسانی

خطای انسانی عامل ۳۰٪ از آتش‌سوزی‌های صنعتی است. اتوماسیون باعث:
• حذف تماس زیاد کارگر با تجهیزات داغ
• کنترل الکترونیکی سرعت، تنش و حرارت
• کاهش اشتباهاتی مانند رهاشدن نخ یا گیرکردن رول

هرچه سیستم اتوماتیک‌تر باشد، ریسک حریق کمتر است.

مانیتورینگ و کنترل از راه دور در واحدهای تولیدی بزرگ

سیستم‌های مانیتورینگ آنلاین:
• وضعیت دستگاه‌ها
• میزان رطوبت و دما
• کارکرد سیستم تهویه
• هشدارهای لحظه‌ای
• وضعیت اسپرینکلر و تابلو برق

را در یک اتاق کنترل مرکزی نمایش می‌دهند و امکان اقدام سریع را فراهم می‌کنند.

جمع‌بندی

صنایع نساجی و پوشاک به دلیل ماهیت مواد اولیه، حجم تولید و وجود مواد شیمیایی یکی از پرریسک‌ترین صنایع از نظر آتش‌سوزی هستند. هر ساله بسیاری از واحدهای نساجی در جهان به دلیل عدم رعایت استانداردهای ایمنی دچار خسارت‌های مالی و توقف طولانی‌مدت تولید می‌شوند.

رعایت الزامات زیر برای هر واحد نساجی ضروری است:
• کنترل و تهویه مناسب الیاف معلق
• نصب سیستم‌های اعلام و اطفای مدرن مطابق NFPA و EN
• تجهیز کامل به کپسول‌های مناسب و سرویس منظم
• نظارت هوشمند و استفاده از فناوری‌های پیشرفته
• انتخاب مواد نسوز و کندسوز در انبارها
• آموزش مداوم کارکنان

با اجرای این الزامات، خطر آتش‌سوزی تا ۷۰٪ کاهش می‌یابد و امنیت کارکنان، سرمایه‌گذاری و تجهیزات کارخانه تضمین می‌شود.